De stemming slaat stilletjes om. En leiderschap betekent vandaag luisteren.

Het valt me eerst op aan de kleine dingen. Een gesprek op de weekmarkt dat vroeger ontspannen verliep en vandaag na twee zinnen scherp wordt. Een afspraak waarin sneller ruzie wordt gemaakt dan geluisterd. Mensen die hun werk doen, maar de lichtheid daarbij zijn kwijtgeraakt. Er hangt een spanning in de lucht die ik een paar jaar geleden zo niet kende. Aan de keukentafel, in de vereniging, in het bedrijf.

Dat heeft niets met Papenburg alleen te maken. Dat overkomt ons allemaal, in heel Duitsland.

De wereld houdt niet op bij de stadsgrens

Een groot deel daarvan komt van buiten. De oorlog in de Ukraine gaat door, de situatie rond de Iran blijft gespannen, en de economie merkt dat meteen. Bedrijven stellen investeringen uit, toeleveringsketens wankelen, en juist industrie en toerisme krijgen dat direct te voelen.

Wie in een stad woont die van de scheepsbouw en zijn toeleveranciers leeft, begrijpt dat zonder lange uitleg. Een order die bij een rederij in Miami wordt uitgesteld, komt een paar maanden later als zorg terecht aan een keukentafel in Aschendorf. De wereld houdt niet op bij de stadsgrens, en dus doe ik ook niet alsof.

We praten nauwelijks nog met elkaar

Daar komt de situatie in ons eigen land bij. De randen worden luider, en veel mensen hebben het gevoel dat het midden de draad kwijtraakt. Wat me daarbij het meest bezighoudt, is iets anders: we praten nauwelijks nog met elkaar.

Niet alleen in de Bondsdag, maar bij de buren, in de vriendenkring, aan de eigen eettafel. Sinds de pandemie zijn daar scheuren binnengeslopen, eerst bij de ruzie over maatregelen en vertrouwen, daarna over al het andere. Vandaag beginnen veel gesprekken al met een klaarliggende mening. Wie anders denkt, wordt niet gevraagd, maar ingedeeld.

Het duidelijkst zie ik dat daar waar mensen worden weggezet en aan de kant geduwd. Antisemitisme en openlijke haat zijn vandaag weer luider dan ik het lange tijd voor mogelijk had gehouden, vaak helemaal niet schreeuwend, maar stil en schijnbaar redelijk verpakt. En juist daar word ik duidelijk. Luisteren betekent voor mij dat je andere meningen verdraagt. Het betekent niet dat je elke onzin laat passeren.

De sociale media maken dat niet makkelijker. Beloond wordt daar de scherpte en de kwantiteit, niet de tweede gedachte en de kwaliteit. Een snelle, simpele leus krijgt meer applaus dan een eerlijk antwoord dat zegt: zo simpel is het niet. Veel mensen voelen zich aan het eind van een dag niet slimmer, maar alleen moe. En de politiek loopt dan te vaak achter de stemmingen aan, in plaats van ze ordening te geven. Juist dat maakt de onzekerheid groter, niet kleiner.

Daarom heeft de politiek in zulke tijden meer nodig dan besturen en Instagram-posts. Ze heeft weer echt leiderschap nodig. De geschiedenis laat zien dat samenlevingen in de crisis hun richting niet door luidruchtigheid hebben gevonden, maar door helderheid, geduld en ruggengraat.

Konrad Adenauer heeft dat op zijn manier laten zien. Ik vergelijk mezelf met niemand, dat komt me niet toe. Maar het principe daarachter draagt ook een maatje kleiner, tot in een gemeenteraad toe. Leiderschap ordent, het jaagt niet op.

Neutraliteit is niet hetzelfde als houding

Ik kom deze maanden nog iets tegen, en dat zeg ik heel vriendelijk. Veel mensen hebben een duidelijke mening, maar houden die liever voor zich. Uit zorg om het bedrijf, de klanten, de eigen positie. Ik begrijp die afweging goed, ik ken haar uit mijn eigen werkzame leven.

Toch geloof ik dat we neutraliteit soms met iets anders verwarren. Je erbuiten houden voelt veilig, maar is vaak simpelweg de gemakkelijkste weg. Houding betekent niet dat je elke ruzie opzoekt. Houding betekent dat je staat voor wat je juist vindt, ook als zwijgen makkelijker zou zijn.

Een stad wordt gevormd door de mensen die zich laten zien, met hun naam, hun ervaring, hun overtuiging. Wie altijd maar afwacht, laat de richting aan anderen over. Je mag ergens vóór zijn. Dat is geen provocatie, dat is meedoen. En alleen wie meedoet, kan vormgeven.

Eerst luisteren, dan leveren

En op dit punt komt Papenburg in beeld.

De grote vraag van onze tijd heeft namelijk een vrij klein, heel concreet antwoord. Het luidt niet: luider worden. Het luidt: eerst weer luisteren, dan leveren. Een stad wordt niet rustiger doordat iemand zich moreel boven anderen stelt. Ze wordt rustiger wanneer mensen merken dat hun zorgen aankomen en er iets gebeurt.

Voor mij is dat niets abstracts.

Dat is luisteren als gereedschap, niet als mooi gebaar. Daar hoort een vaste toezegging van mij bij: op een vraag volgt binnen korte tijd een antwoord, ook als dat luidt dat we het nog niet weten, maar hier de volgende stap staat. Daar horen ook 50 bedrijfsbezoeken per jaar bij. Vast in de agenda, omdat ik een probleem in de werkhal beter begrijp dan vanaf een podium.

De terugtrekking waarover ik hier vertel, heeft in Papenburg zelfs een getal. In de eerste stemronde in 2021 zijn meer dan 5.000 mensen helemaal niet gaan stemmen. Dat is dezelfde stille berusting, alleen bij de stembus.

Wie het gevoel heeft dat er toch niemand naar hem luistert, doet op een gegeven moment niet meer mee. Deze mensen win je niet terug met luidere leuzen of snelle Insta-reels, maar met een bestuur dat terugbelt.

Mopperen kunnen velen. Moeilijker wordt het daar waar iemand begint om echt iets beter te maken. Verandering begint niet bij de luidste schreeuw, maar daar waar weer iemand luistert en daarna structuur, duidelijke beslissingen en de wil meebrengt om dingen echt op te lossen.

Een mogelijkmaker is niet wie het woord zegt. Een mogelijkmaker is wie de telefoon opneemt en het uitvoert.

Precies deze houding draag ik het stadhuis in: open genoeg om te zien hoe sterk Berlin, Brüssel en de grote crises tot bij ons doorwerken, en nuchter genoeg om te weten dat de oplossing toch eerst hier bij ons begint.

Laten we weer meer met elkaar praten in plaats van over elkaar. In Papenburg begin ik daarmee.

Hoe ervaar jij deze stemming in je omgeving? Schrijf me gerust, per e-mail of via het contactformulier. Ik lees mee en ik antwoord.